Bydgoszcz jako Bromberg, Berlin jako stolica

Bydgoszcz jako Bromberg, Berlin jako stolica

ruga połowa XIX i początek XX wieku to okres dynamicznego rozwoju Bydgoszczy. Czas ten można nazwać drugim złotym okresem w historii miasta. Większość ówczesnych bydgoszczan to osoby, których rodziny przybyły z terenu Prus. Berlin, stając się stolicą zjednoczonych Niemiec, będzie więc wywierał ogromny wpływ na mieszkańców grodu nad Brdą. Na początku XX w. z Bydgoszczy do stolicy Cesarstwa Niemieckiego można było dojechać w pięć godzin. Mieszkańcy mogli wybierać spośród kilkunastu połączeń na dobę. Do Berlina udawali się bydgoscy kupcy, przedsiębiorcy, fabrykanci oraz architekci. Podobny ruch odbywał się jednak także w drugą stronę. W Bydgoszczy projektowali lokalni ale także berlińscy architekci. Nad Brdą powstawało wiele kamienic, budynków użyteczności publicznej, a także zakładów przemysłowych o ciekawej architekturze. Wszystko to spowodowało, że miasto nazywano małym Berlinem („Klein Berlin”). Zapraszamy na spacer po niemieckiej Bydgoszczy przełomu XIX i XX w.

1. Pałacyk Lloyda, ul. Grodzka 17*.

Obiekt wzniesiony w stylu manieryzmu niderlandzkiego w latach 1885-1886 dla kapitana żeglugi Otto Liedtke. Skromnych rozmiarów budowla kryje w swoich murach ponad 100 lat historii żeglugi śródlądowej w Bydgoszczy. Nieruchomość zakupiona na początku XX w. przez Bydgoskie Towarzystwo Żeglugi Śródlądowej (Bromberger Schleppschiffahrt) jest świadectwem roli, jaką w dziejach grodu nad Brdą odegrała wymiana handlowa rzeką. Związki Bydgoszczy z wodą, niezwykłe obiekty hydrotechniczne, ale także XIX-wieczne przemysłowe dziedzictwo miasta, doskonale widać na Wyspie Młyńskiej.

* Nazwy ulic i placów funkcjonowały w owym czasie w języku niemieckim; i tak ulica Grodzka to była Schloßstraße, a następnie Burgstraße.

2. Kościół pw. św. Andrzeja Boboli, pl. Kościeleckich 7

Świątynia widoczna z Mostu Staromiejskiego została wzniesiona w latach 1901-1903 r. dla niemieckiej gminy wyznaniowej jako fara ewangelicka. Większość mieszkańców Bydgoszczy w tym czasie stanowili Niemcy, którzy byli w przeważającej części protestantami. Imponujący gmach kościoła, do dziś najwyższy budynek miasta (75m wysokości), zaprojektował berliński architekt Heinrich Seeling. Choć specjalizował się on w budowie gmachów teatralnych, zrealizował dwa obiekty sakralne dla Bydgoszczy, jedyne świątynie w jego dorobku.

3. Gmach Poczty Głównej w Bydgoszczy, ul. Jagiellońskiej 6

Rozległy kompleks budynków pocztowych został wzniesiony pomiędzy Brdą a ul. Jagiellońską w latach 1883-1885 i i 1896-1900. Władze pruskie, po zwycięskiej wojnie z Francją (1870-1871) i uzyskaniu ogromnych kontrybucji wojennych, postanowiły rozbudować instytucje pocztowe w nowo powstałym Cesarstwie Niemieckim. Obiekt wzniesiony w stylu neogotyckim, stylu uznanym za narodowy przez parlament pruski w XIX w., do dnia dzisiejszego pełni swoją pierwotną funkcję. Na elewacji, wśród wielu interesujących detali, warto zwrócić uwagę na dobrze zachowane napisy w języku niemieckim znajdujące się nad wejściami do budynku.

4. Kamienica przy ul. Stary Port 1-3

Neobarokowy narożny gmach wzniesiony przez jednego z najbardziej znanych bydgoskich budowniczych, Józefa Święcickiego, został zaprojektowany jako dom Hohenzollern. Interesującą ozdobą tego budynku była rzeźba cesarza Wilhelma I, umieszczona w niższy znajdującej się w narożniku na wysokości trzeciego piętra. Król Prus, który został pierwszym władcą zjednoczonych Niemiec, spoglądał na Brdę od 1893 r. do momentu powrotu Bydgoszczy do Polski w 1920 r.

5. Kamienica przy placu Teatralnym 6

Charakterystyczną,  wielkomiejską  kamienicę  zaprojektował w  1912  r.  berliński  architekt,  Henry  Gross, dla bydgoskiego kupca i fabrykanta mebli Otto Pfefferkorna. Przemysł meblarski w Bydgoszczy rozwijał się niezwykle dynamicznie w drugiej połowie XIX w. gdyż w grodzie nad Brdą istniało kilkanaście tartaków, w tym zakłady należące do berlińskich handlarzy drewnem. Stolica Niemiec była bez wątpienia głównym odbiorcą „bydgoskiego” drewna oraz tutejszych wyrobów meblarskich.

6. Kamienica Emila Werkmeistra, ul. Jagiellońska 4

Budynek, zaprojektowany przez znanego i cenionego berlińskiego architekta, Heinricha Seelinga, został wzniesiony w latach 1910-1912. Nowoczesny, jak na tamte czasy, obiekt z ograniczonym detalem i ciekawym motywem solarnym w wykuszu powstał w miejscu dawnych spichlerzy na zlecenie bydgoskiego kupca Emila Werkmeistra.

7. Budynek Oddziału NBP w Bydgoszczy, ul. Jagiellońska 8

Budynek został wzniesiony w latach 1863-1864 na potrzeby bydgoskiej filii Banku Królewskiego w Berlinie. Reprezentacyjny gmach zaprojektował niemiecki mistrz budowlany Hermann Cuno. Neorenesansowa budowla swoją formą nawiązuje do architektury pałacowej włoskiego renesansu. W momencie powstania, zaprojektowany w jego wnętrzu skarbiec, mógł poszczycić się niezwykle nowoczesnymi zabezpieczeniami.

8. Budynek Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, ul. Jagiellońska 3

Najstarsza część obecnego kompleksu budynków została wzniesiona w latach 1834-1836 z przeznaczeniem na siedzibę rejencji bydgoskiej (jednostka administracyjna w Prusach powstała w 1815 r. decyzją króla Fryderyka Wilhelma III). Neoklasycystyczny gmach urzędu powstał według planów przygotowanych przez Wyższą Deputację Budowlaną w Berlinie. Obiekt zaprojektował radca budowlany Carl Adler, ale warto odnotować, że korekty projektu dokonał Karl Friedrich Schinkel (1781-1841), niemiecki architekt i urbanista, jeden z wybitniejszych przedstawicieli klasycyzmu w Królestwie Prus.

9. Fontanna Potop, park Kazimierza Wielkiego

Fontanna, projektu berlińskiego rzeźbiarza Ferdinanda Lepcke, autora bydgoskiej „Łuczniczki, została uroczyście odsłonięta w 1904 r. Powstanie „Potopu” było wynikiem konkursu na projekt pomnika-fontanny, która miała ozdobić ten fragment miasta. Obiekt od samego początku stał się atrakcją, a przede wszystkim jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w Bydgoszczy. Centralna grupa, ludzie oraz lew ratujący się przed wodą, miała wysokość około 6 metrów. Bydgoski wodotrysk zniknął z krajobrazu miasta w 1943 r., kiedy to został przetopiony na cele wojenne. Niemiecka armia zyskała w ten sposób niemal 9 ton brązu. Dzięki zaangażowaniu społeczników, ta wyjątkowa fontanna, powróciła na swoje miejsce w 2014 r.

10. Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła, plac Wolności

Świątynia została wzniesiona w latach 1872-1876 na potrzeby bydgoskiej gminy ewangelickiej. Nowoczesny jak na owe czasy gmach został zaprojektowany przez berlińskiego architekta - Fryderyka Adlera. Wykładowca Berlińskiej Akademii Budownictwa, specjalizujący się w obiektach sakralnych, zaprojektował dla Bydgoszczy interesujący obiekt historyzujący z przewagą form neoromańskich i neogotyckich. Witraże w oknach prezbiterium ufundował cesarz niemiecki Wilhelm I, a wykonane zostały przez Cesarki Instytut Witrażowy w Berlinie. Kościół otrzymał nowoczesne gazowe ogrzewanie podłogowe oraz doskonałe oświetlenie składające się z ok. 200 lamp gazowych. Profilowane cegły i terakotę do wystroju elewacji sprowadzono z Charlottenburga (obecnie dzielnica Berlina).

11. Budynek Copernicanum, ul. Kopernika 1

Ciekawy gmach, należący obecnie do Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, został wzniesiony w latach 1903-1906. Obiekt ten, ozdobiony ciekawymi secesyjnymi detalami (uwagę przykuwa m.in. zegar słoneczny na elewacji południowej), powstał w berlińskiej pracowni architektonicznej Carla Zaara i Rudolfa Vahla.

12. Pomnik „Łuczniczki”, park Jana Kochanowskiego

Posąg wykonany przez berlińskiego rzeźbiarza, Ferdinanda Lepcke, to jeden z najważniejszych symboli miasta. Rzeźba została sprowadzona do Bydgoszczy w 1910 r. staraniem, m.in. ówczesnego burmistrza - Hugo Wolffa. Kopie „Łuczniczki” znajdują się m.in. w Coburgu, rodzinnym mieście Ferdinanda Lepcke, w Wilhelmshaven, partnerskim mieście Bydgoszczy, oraz na Wyspie Muzeów w Berlinie.